|
MARİFETNÂME İbrahim Hakkı Erzurumî — Kimdir? — Düzenleyen: Dr. Necati Aksu
Kur'an âyetleri ve Peygamber hadislerinin bildirdiği şekilde itimat ve itikat olunacak dinî hususlara ve kesinlikle ihtiyaç olan İslâm bilginlerinin görüşlerine göre; Arş'ın yaratılışının tertibini, Kürs'ü, Cennetleri, gökleri, yerleri, denizleri, ışıkları, kıyamet alâmetlerini, kıyametin hal ve durumlarını, cihanın harap oluşunu ve yok oluşunu, Rahman'a kavuşma âleminin (Ahiretin) ebediliğini dört fasıl ile tafsil eder. Yüzeyleriyle kâinatın aynası olan âlemlerin, yaratılış tertibini; cihanın arazlarının ve cevherlerinin mahiyet ve keyfiyetini; özlerin ve eşyanın şekil ve durumlarını; esaslar ve cisimler âleminin görüntü ve hikmetini; canlıların, bileşiklerin ve unsurların bozuşum ve oluşumunu, hakimane üç babla belirtir ve beyan eder. Alemlerin yaratılışındaki tertibi, Cihandaki cevher ve arazların nitelik ve niceliklerini İslam filozoflarının akli delillerle buldukları üzere dört fasılda bildirir. Âlemin şeklinin yuvarlak olduğunun isbatını; yıldızların ve feleklerin durumlarının keyfiyetini, hakîmâne on fasıl ile tafsil eder. Olma ve bozulma cihanı olan süfli cisimlerin mahiyet ve keyfiyetini yani erkân-ı erba’anın (anasır-ı erba’a = ateş, hava, su, toprak) bulundukları yer ve durumlarını ve mevalid-i selase’nin (maden, bitki, hayvan) vasıflarını ve hallerini bası te’sirlerle olan şekil değiştirmelerini, Türk yılı hükümleri ile olan durumların değişmelerini ve yeni astronominin bazı bilgilerini on fasıl ile hakimane açıklamaktadır. Bedenlerin aynası olan anatomi ilmi; cisim ve canın hürriyetini, hayvanî ve bitkisel güçleri, bedene ilişkin olan insanî ruhu ve geçici olan ruhun bazı durumlarını beş bab ile hakîmâne açıklar. Teşrih ilminin faydalarını, cisim ve canın başlangıç ve sonunu, uzuvların tabiatlarını, insan bedenindeki karışma ve birleşmenin doğuşunu, isimlerini, kısımlarını, açık ve gizli hisleri üç fasıl halinde beyan eder. İnsan bedenindeki kemiklerin terkibi,isimleri ve özelliklerini üç fasıl halinde anlatır. Uzuvların hareketlerini, kasların mahiyetini, cüzlerini, sağlamlıklarını ve özelliklerini üç fasıl halinde bildirir. Sinirlerin, atar ve toplar damarların keyfiyetini; bedenlerin kuvvetlerini, kıyafetle insanların ahlâk ve tavırlarının bilinmesini; uzuvların şekil farklılığı hasebiyle olan insanî vasıflar; uzuvların çekme ve seğrilmesine bağlı olan durumları beş bölüm ile hakimâne tafsil eder. İnsanı âleme tatbik, enfüsü âfaka tevfik edip; cihanın mânâ ve cüzlerinin benzerlerini bu insan vücudunda bulup, bedeninde olan aza ve kuvvetlerin bütün eşyaya tek tek vücut ile benzerliğini; bedenin sıhhatinin korunma ve devamlılığını; tabii ölümle ruhun bedenden ayrılmasını dört fasıl ile ayrıntılı olarak anlatır. Kalb aynası olan itikad ve imanı düzeltmenin, namazın edeb ve rükünleri ve dünyanın lezzetlerini terkin ve kalbe yönelmenin, gönlün hakikatını bilmenin Allahü Teâlâ'nın yolu olduğunu, az yeme, az uyuma, az konuşma, uzlet etme, zikir ve fikir etmenin mârifet yolu olduğunu, Allahü Teâlâ'ya tevekkülün, belâlara sabrın, kazaya rızânın insan rûhunun asıl makamları olduğunu, mârifetullahın en yüksek matlûb, muhabbetin en büyük maksat, evliyânın hikmeti mânânın özü, evliyânın avâmdan üstün olduğunu, tâlibin üns ve huzûr makamlarından yedi makamın nasıl geçilip, Allahü Teâlâ'ya yaklaşılacağını ve mârifete kabiliyetli olan sevdiklerini hangi yolla terbiye edeceğini beş bâb halinde, kitab ve sünnete uygun, icmâ-ı ümmete muvafık olarak bildirir. Kitaba ve sünnete uymayı ve namazın şartlarını ve dünyanın lezzetlerini terki ve kalbe yönelmeyi, gönül ve ruhun hakikatini dört fasılda anlatır. İrfan yolunun esası olan az yeme, az uyuma, az konuşma, uzlet etmek, daima zikir ve fikir etmeyi altı fasılda anlatır. İnsan rûhunun makamları olan tevekkül, tefviz, sabr ve rızâyı dört fasıl olarak bildirir. En yüksek matlub olan Hakk'ın mârifetini, mârifet sahiplerinin kendilerini o yüksek makama saldığını, ârif-i billâh olanın huzur ve üns devletini bulup, muhabbet ve aşk denizine daldığını, hikmet ve evliyâ mânânın özü ve sadrın ilmi olup, gönlün ondan can lezzeti aldığını, evliyâ zümresinin insanların âvamından evlâ olup, gafletten huzura gelip üns-i Hakk ile kaldığını, evliyâ-yı kirâmın seçkinlerinin daimi muhabbet ve aşk şarabı ile hayvanî sıfatlardan fâni olup, Hakk ile bekâ bulduğunu ve evliyâ kerâmetlerinin açık, ve tarikattaki makamları seçik olduğunu beş fasıl ile bildirir. Ruhun seyr u sülukunu, insan nefsinin yedi makamı geçmesi, Allahü Teâla'nın huzurundaki edeb ve rükünleri, yol gösterici mürşidin kerâmet ve emârelerini, kabiliyetli müridin sıfat ve alâmetlerini, şeytânın hîle ve aldatmalarını, zamanın evliyâsı kutbunun menkıbe ve güzel sıfatlarını sekiz fasıl olarak bildirir. Hâlık'ı sevenleri, zamâne halkını, sohbet, akraba, baba, kardeş haklarını, hanımı, çocukları ve hizmetçileri ile olan muameleyi, câhil ve âlimlerle görüşme, komşu hakları, fakirlere yemek vermek, misafirlere ikram etmek, âvam ve hâvasa yapılacak muameleleri, lütuf ve ihsânı ve her sohbet ve ülfete mâhsus olan edeb ve rükünleri, yedi a'zanın âfetlerini, hastalıkları, fakirlik ve zenginlik sebeplerini, muhafaza ve unutmayı ve bütün bunları insana kolaylaştıran tevhîdi dört fasıl hâlinde anlatır.
|
